De Maaltijd van Francesco di Girolamo da Santacroce

Niet eten als halfgod, maar als mens met weinig op het bord. Geïrriteerde blikken, een nog veel te schoon servet. Zo wit. De saters spelen hun lied. Een kijkt me zelfs aan. Alsof hij vraagt: ‘wij zijn baldadig, maar is dat alles? Weet je zeker dat het hier leuk is? Er is niet eens genoeg wijn om straalbezopen te worden.’

Het is mislukt, dit bacchanaal. Zoals zoveel maaltijden, denk ik. Er zijn zoveel diners met gezelschappen die denken veilig door halfgoden begeleid te worden, beesten die hier nog best lief zijn, niet gewelddadig erect zoals in Griekse tijden, waar ze rustig toonden waar ze toe in staat waren: verkrachting, ontvoering.

Dit is de tijd waarin velen beweren dat ze zonder de aloude satersbaldadigheid aan tafel zitten. Niemand knielt naast dode nymfen en weet wat die heeft gedaan. ‘Is dat waarom die sater dat liefdeslied omhooghoudt?’ denk ik, ‘zodat we niet vergeten hoe scheef de liefde loopt?’

Een woest jaren ’90 Supperclub-loungefeest: boven dat witte tafelkleed is het liederlijkheid troef. Links komt een ober met priapisme aangerend, midvoor vliegt een jonkvrouw haar vriendje bijna aan, rechts bepotelt iemand de citrusvrucht van een gedrogeerd meisje.

Gedragswetenschaper Daniel Kahneman zou hier ‘Systeem I’ in actie zien: automatische denkprocessen die ons snel en onbewust laten zoeken naar direct genot of gevaar. Verleidingen in de omgeving (zoetigheid, drank, sociale status) zetten ons aan tot impulsief, ondoordacht handelen.

Onder tafel, tussen de monsterpoten, speelt een stel harige satyrs ordentelijk muziek van blad. Hier is Systeem II de baas: ons langzamere, meer bewuste denken. Musiceren vereist planning, samenspel, aandacht, kortom: veel hersenen.

300 jaar na dit schilderij beschrijft Darwin dat die hersenen niet alleen geëvolueerd zijn doordat ze ons laten overleven, maar ook doordat ze indruk maken op partners. Muziek en dans laten zien wat je kunt. Boven tafel showt men veren en kettingen en impulsieve overlevingsdrang; onder tafel verfijnde intelligentie.

Zo te zien gaat het hier om een schertsversie van het Laatste Avondmaal met in plaats van Jezus een vrouw op de centrale plek aan tafel. Ik zou er graag iets emanciperend in zien, maar de saters op de voorgrond, die doorgaans mateloosheid en zondigheid symboliseren, wekken de indruk dat de kunstenaar juist uitbeeldde hoe het níét moet. Alle fluiten op dit schilderij en de suggestieve - onnatuurlijke - manier waarop de sater in de rechterbenedenhoek zijn “strijkstok” vasthoudt, doen denken aan fellatio en masturbatie, dus volgens mij moeten we eerder denken aan ongepaste vrolijkheid en wellustigheid dan aan devotie en vroomheid.