Brillenverkoper door Rembrandt van Rijn

Zonder uitleg zouden de meeste mensen niet zien dat dit een vroeg werk van Rembrandt is. Toch hebben de jongere generaties een beter getraind oog dan ze misschien vermoeden. Online moeten we goed kijken of een beeld door een mens of een machine is gemaakt. Modellen zoals Midjourney worden steeds beter in het genereren van geloofwaardige beelden, ook kunstzinnige. Een vroeg AI-werk herken je onder meer aan een stijve anatomie of een niet zo overtuigende dieptewerking. Maar de belangrijkste aanwijzing zijn vaak de handen: niet kloppend of grof weergegeven. Zijn dat ook niet de details die op dit doek de hand van de jonge Rembrandt verraden? Kijk nog maar eens naar het doek. De machine heeft leren schilderen van de mens, dus misschien lijken ze wel meer op elkaar dan we willen toegeven. En misschien kunnen we iets leren over menselijke kunst, juist door de kunst van machines te bestuderen?

Een Leids winkelcentrum in het jaar 1623, shoppen bij Marskramer, graaien in bakken. Maar de welvarende stad trekt ook immigranten. Ze pakken woning en werk af. Vervreemding, polarisatie. We zijn weer eens blind van buitenlanderhaat. We zien niet van wie we wat kopen, zelfs onze nieuwe bril niet.

Terwijl tijdgenoten harmonie en heerlijkheden schilderen, toont Rembrandt verknipte kortzichtigheid. We laten ons niet alleen graag oplichten, we bewonderen elke zelfbenoemde verlosser, de ware vreemdeling in ons midden.

‘Probeer dit knijpbrilletje, meneer. Het nieuwste van het nieuwste. Vergeet multifocaal, maak uw wereld weer klein. Dan hoeft u alleen nog navel te staren!’

De oude helderziende probeert in gesprek te blijven, dat is soms het beste met een ophitser. We delen toch dezelfde feiten en waarden?

‘Wist u dat migratie juist welvaart brengt?’

‘Onzin, stadsgrenzen dicht!’

Een vinger naar een ooglid: maar mij neem je niet in de maling.

Iemand een bril verkopen is een oud-Nederlandse uitdrukking voor iemand bedriegen. De gedachte erachter was dat reizende brilverkopers misbruik maakten van slechtzienden door ze knollen voor citroenen te verkopen. De klant kreeg al snel het idee dat hij door de nieuwe glazen helderder kon zien, maar eenmaal thuisgekomen bleek na een paar dagen vaak dat hij zich een prul in handen had laten douwen. De koopman was dan alweer verder getrokken.

De brillenverkoper van toen is daarmee te vergelijken met de influencer van nu, beiden proberen ons over te halen om naar de wereld kijken via hun bril. Maar de figuren op het schilderij van Rembrandt nemen de koopman niet al te serieus. ‘Heb je ook een model dat op mijn grote gok past?’ lijkt de man te zeggen. En de vrouw zet een quasi intellectueel gezicht bij de bril die zij past.

We kunnen misschien een voorbeeld aan dit zeventiende-eeuwse paar nemen: de influencer een beetje belachelijk maken, wat vaker vertrouwen op onze eigen ogen en verstand of in elk geval regelmatig van bril te wisselen, om kokervisie te voorkomen. Mij heeft het geholpen bij het schrijven van mijn boek “Ik was dat meisje”, een roman die is ontstaan dankzij het lezen van een erotische klassieker door een andere bril.