De werelden van Jan Toorop

Een wereldburger tussen culturen

Toorop verenigt verschillende culturele, sociale en geografische werelden in zich. Geboren op het Indonesische eiland Java, in de toenmalige kolonie Nederlands-Indië, groeit hij uit tot een grenzeloze wereldburger die in elke nieuwe omgeving een netwerk van gelijkgestemden om zich heen weet te verzamelen. Zijn jeugd op Java en Bangka vormt een belangrijke voedingsbodem voor zijn verbeelding en opent hem al vroeg voor diverse culturele invloeden. Ook de ontmoetingen met Chinese arbeidsmigranten op Bangka laten een blijvend spoor na in zijn denken en beeldtaal. Zelf vat hij dit treffend samen: ‘Indië heeft heel véél voor mij beteekend. Indië kan niet uit mij worden weggedacht. De grondslag van mijn werk is Oostersch.’

Avant-garde en vernieuwer

Rond 1900 geldt Toorop als de meest avant-gardistische kunstenaar in Nederland. Hij absorbeert nieuwe stromingen in de Europese kunst, zoals pointillisme en art nouveau, en geeft deze een geheel eigen vorm. Zijn werk wordt bewonderd in Laren, maar ook in Parijs, Wenen en Kopenhagen. Binnen de van oudsher conservatieve Nederlandse kunstwereld brengt Toorop vernieuwing, niet alleen door zijn eigen internationaal georiënteerde werk, maar ook door tentoonstellingen te organiseren met kunstenaars uit de Europese voorhoede. Geen wonder dat hij vaak in één adem wordt genoemd met Piet Mondriaan en Vincent van Gogh.

Een kunstenaar van kleur

Toorop is behalve een kunstenaar van formaat ook een koloniaal migrant en een man van kleur. Zijn Indo-Europese achtergrond en uiterlijk zijn voor tijdgenoten onmiskenbaar. Terwijl zijn succes groeit, wordt zijn identiteit in de kunstkritiek vaak verbonden met zowel fascinatie als racisme. In de loop van de tijd is Toorops afkomst naar de achtergrond verdwenen: hij wordt herleid tot een ‘witte’ Nederlandse kunstenaar, terwijl juist zijn Javaanse en ook Chinese wortels (aan moederskant) sleutels vormen tot het begrijpen van zijn werk.